حرف Ə _ قسمت اول

ششمین حرف الفبای زبان تورکی آزربایجانی حرف Ə ( اَ ، ع ) می باشد .

املاء و معاني لغات پُر كاربرد و مصطلح در زبان توركي آزربايجاني كه با حرف Ə شروع مي شوند در جدول

زير آمده هست :

ای ، علامت خطاب					ə
چاله کوچک که بچه ها هنگام بازی سعی می کنند گردو ، فندق و غیره را داخل آن نمایند . ماما ، قابله					əbə
کسیکه کارمامائی و قابلگی می کند					əbəçi
مامائی ، شغل قابله و مامای تحصیل نکرده					əbəçilik
دورنگ ، ابلق	əbləq	آلرژی ، خارش بدن	əbir	گیاه پنیرک	əbəköməçi
خالدار ، دست پرورده					əbrəş
پارچه تازه ، لباس تازه ، پارچه و لباسیکه پوشیده نشده است					əcər
نودوخت ، کاملاً نو		əcərli	کاملاً نوع ، تازه ، دست اول		əcəri
کلمه ای که به تنهائی معنی نمی دهد ، ادات					ədat
مرد دارای حرکات زنانه		əfçi	نوعی خطاب ، مراجعت		ədə
ضعیف ، عاجز		əfəl	کشیک و نوبتچی در بازی		əfəçi
ضعیف و عاجز شدگی ، ضعف ، سستی					əfəlləmə
ضعیف و ناتوان شدن ، بی فایده شدن					əfəlləmək
بی فایده و بی مصرف سازی ، ناتوان سازی					əfəlləşdirmə
ضعیف و بی فایده کردن ، ناتوان کردن				əfəlləşdirmək
ضعیف و ناتوان شدگی ، بی فایده شدگی					əfəlləşmə
ضعیف و بی فایده شدن ، عاجز و ناتوان شدن					əfəlləşmək
ضعف ، ناتوانی ، بی فایدگی ، عجز ، عدم کارآئی					əfəllik
لرزان ، ضعیف		əfil	افغان		əfqan
کم و کسر ، نیاز		əgər-əsgik	نا تمام ، نا کافی ، محتاج		əgər
نقصان ، کمبود				əgər-əsgiklik
شرط ، شرط گذاری ، شاید ، بلکه					əgər-məgər
طاقت ، توان ، نیرو		əhəd	نوعی خطاب و نارضایتی		əh
پسوند	ək	ضعیف ، لاغر ، خسته			əhnəz
کشت ، بذرپاشی					əkdirmə
کاشتن ، بذر پاشی کردن ، زیر خاک گذاشتن ، دفع و رفع کردن ، به نحوی دور کردن ، راحت شدن					əkdirmək
دورسازی ، دفع و رفع سازی ( توسط شخص سوم )					əkdirtmə
بوسیله شخص سوم دفع کردن ، کاشتن					əkdirtmək
مجرب ، مسن ، دنیا دیده		əkə-bikə	بزرگ ، درشت ، مجرب		əkə
مانند شخص مجرب و دنیا دیده و مسن			əkəc-əkəc	مسن ، با تجربه	əkəc
مجرب و مسن شدگی ، بزرگ شدگی					əkəclənmə
کسب تجربه کردن ، بزرگ و مسن شدن					əkəclənmək
بزرگی ، درشتی ، مسنی					əkəclik
کسب تجربه ، بزرگ شدگی ، درشت و مسن شدن					əkələnmə
بزرگ و مجرب شدن ، درشت و مسن شدن					əkələnmək
زمین کشت ، مزرعه	əkənək	مزرعه ، کشتزار	əkənəcək	بزرگی ، مجربی	əkəlik
کشاورزی ، زمین داری ، کشت و درو ، مزرعه داری				əkənək-biçənək
کاشت و پرورش ، کشت و کار				əkib-becərmə
کشاورزی کردن ، کاشتن و برداشتن				əkib-biçmək
مزرعه ، کاشته شده					əkili
کاشته شدگی و پرورش یابی				əkilib-becərilmə
کاشته شدن و پرورش یافتن				əkilib-becərilmək
کشت و درو				əkilib-biçilmə
کاشته شدن و درو شدن ، کاشت و برداشت				əkilib-biçilmək
طرز کاشت ، نوع کاشتن					əkiliş
کاشته شدگی ، کشت ، دور و نیست شدگی					əkilmə
در رفتن ، دور شدن ، کاشته شدن ، زیر ماندن ، بذر افشانی شدن					əkilmək
پرمحصول ، قابل کشت		əkimli	کاشته شده ، مزرعه		əkilmiş
مزرعه ، محصول، کاشته شده ، عمل کشت ، کشاورزی					əkin
خاک زیر محصولات کاشته شده ، طبقه زیر کشت					əkinaltı
کشاورز ، کشتکار		əkinçi	کشاورزی ، زمین داری ،مزرعه داری		əkin-biçin
کشاورزی ، مزرعه داری ، شغل و کار کشاورز					əkinçilik
محافظ و مواظب محصولات کاشته شده					əkinəbaxan
مزرعه ، کشتزار					əkinəcək
محصولات دانه دار ، مزرعه گندم ، بستان و غیره				əkin-əkənəcək
عملیات پیش از کشت ، قبل از کاشتن					əkinqabağı
امور کشاورزی	əkin-səpin		مزرعه ، زمین کشاورزی		əkinlik
محصولات کشاورزی کاشته شده در اطراف منزل ، زمین کشت و محصول					əkin-tikin
عمل و روش کاشتن					əkiş
همزاد ، هر یک از نوزادان همزاد ، برابر ، با هم					əkiz
هر یک از از بچه های همزاد ، برابر		əkiztayı	همزادی ، برابری		əkizlik
کشاورزی ، کشت		əkmə	دارای همزاد و شبیه		əkiztayılı
کاشتن،بذر پاشیدن، نان ، دوروجداسازی ، با حیله و نیرنگ از نزد خود دورکردن ، از سر کردن					əkmək
دست ، پنجه ، از مچ الی نوک انگشتان ، پای جلوی حیوانات ، دفعه ، نوبت ، بار					əl
زیردستی ، کمکی ، مخفیانه ، بی خبر					əlaltı
بطور سری ، بصورت مخفی ، بی خبر		əl-ayaq	بصورت مخفی		əlaltınca
بطور سری ، بصورت مخفی ، بی خبر					əlaltından
دست به گریبان		əlbəyaxa	دست به دست ، فوری		əlbəəl
بمب دستی	əlbombası	همدستی ، همکاری	əlbirlik	همکار ، همدست	əlbir
خیلی کم و کوچک	əlcəcik	کوچک به اندازه دست	əlcə	قرض دستی	əlborcu
دستکش دوز		əlcəktikən	دستکش		əlcək
دسترس ، نزدیک	əlçatan	دستکش باف		əlcəktoxuyan
دور دستی ، بلندی ، غیر قابل فتح ، مرتفعی			əlçatmazlıq	مرتفع ، دور، بلند	əlçatmaz
پشمی که در یک نوبت و با مشت پر می توان برداشت ، مقداری که دست می تواند داخل آن شود					əlçim
پشمی که در یک نوبت و با مشت پر می توان برداشت ، مقداری که دست می تواند داخل آن شود					əlçin
دست ساز ، بی کیفیت ، ساختگی		əldəqayırma	شانه دستی ، شانه پشم		əldarağı
محصول و تولید دستی ، دست ساز				əldəqayrılma
از دست ، فوری در حال ، بلاواسطه			əldən	در دست ، موجود	əldəki
آسیاب دستی				əldəyirmanı
دست نخورده ، سالم ، بکر ، نو				əldəyməmiş
محتاج		ələbaxan	مرتفع ، دور دست		əldəyməz
بدست آمده ، کسب شده ، تولید شده					ələgələn
الک سازی ، موبیز فروشی ، غربال فروشی		ələkçilik	الک ، موبیز ، غربال		ələk
غیر قابل دسترس					ələkeçməz
غیر قابل دسترس				ələkeçməzlik
الک کردن ، بیختن ، غربال کردن			ələkləmək	عمل بیختن	ələkləmə
الک شدن ، تمیز شدن ، پاک شدن			ələklənmək	الک شدگی	ələklənmə
زیرو رو ، درهم		ələk-vələk	الک دار ، موبیزدار		ələkli
دست به دست		əl-ələ	قطعی ، یقین		əl-əlbət
الک کردن ، غربال کردن ، از موبیز گذراندن		ələmək	کار و عمل الک کردن		ələmə
الک شدگی ، پاک و تمیز شدگی			ələnmə	استخوان خشک	ələngə
الک شدن ، پاک شدن ، بیخته شدن					ələnmək
بی معنی ، بی مفهوم ، چیز پوچ				ələşən-güləşən
الک شدن ، از غربال گذشتن ، بیخته شدن			ələtdirilmək	الک شدگی	ələtdirilmə
پاکسازی ، از غربال گذرانی					ələtdirmə
الک کردن ، پاک کردن از غربال گذراندن					ələtdirmək
از غربال گذراندن ، پاک کردن ، بیختن			ələtmək	از غربال گذرانی	ələtmə
تکه کاغذ و یا باند که بعنوان علامت در میان صفحات کتاب و دفتر قرار می دهند					əlfəcin
دست و بازو		əl-qol	ابریق ، قدح		əlqabı
پرنده اهلی شده ، پرنده دستی ، بچه لوس و ناز پرورده					əlquşu
بدون استفاده از وسایل ، همینطوری ، با دست زدن					əlhavası
دست باز ، جوانمرد		əliaçıq	تلاش ، فریاد ، خواهش		əlhay
جوانمردی ، دست و دل بازی ، بخشایندگی					əliaçıqlıq
ندار ، فقیر ، بی پول		əliaşağı	بد یمن ، قوی ، نیرومند		əliağır
دست بسته ، محروم		əlibağlı	فقر ، نداری		əliaşağılıq
دست خالی ، بی پول		əliboş	خسیس ، سفت دست		əlibərk
نداری ، دست خالی بودن ، بی چیزی					əliboşluq
با دست پر ، بصورت دارا ، ثروتمند					əlidolu
دزدی ، کج دستی		əliəyrilik	دزد ، نادرست		əliəyri
زحمتکش ، کارگر		əliqabarlı	الفباء		əlif-bey
اسیر ، گرفتار ، دست بسته		əliqandallı	شلاق بدست ، ظالم ، غدار		əliqamçılı
همیشه برنده در بازی ، دستخوش			əligətirən	قاتل ، جانی	əliqanlı
بی چیز ، فقیر ، ندار ، دست کوتاه					əligödək
چابک دست ، فعال		əliiti	تیرانداز ماهر ، استاد		əliisti
بز و گوزن وحشی					əlik
بصورت سریع ، با عجله ، موقعیت سخت و سنگین					əlimyandı
قابل ، توانا ، لایق ، استاد				əlindəngələn
مرتفع ، بلند ، غیر قابل دسترس ، سالم ، دوردست					əlirişməz
دارای بچه کوچک		əliuşaqlı	با مهارت ، قابل ، کاردان		əlisulu
دست دراز ، طماع ، متجاوز					əliuzun
دست درازی ، به مال دیگران چشم دوختن ، دزدی					əliuzunluq
بدون سلاح ، دست خالی ، با دست خالی					əliyalın
خوش دست ، خوش یمن ، برکت آور			əliyüngül	فقیر ، بی پول	əliyuxa
دست زنی ، تماس با دست ، نوازش ، دست کشی ، سنگ ، کلوخ					əlləmə
دست زدن ، بوسیله دست بررسی کردن، دست بلند کردن					əlləmək
غیر قابل اعتماد ، نادرست ، حقه باز				əlləm-qəlləm
بررسی شدگی با دست ، تماس با دست ، نوازش شدگی					əllənmə
بوسیله دست بررسی شدن ، مورد نوازش قرار گرفتن					əllənmək
بررسی شدگی ، جستجو شدگی ، درهم شدگی ( با دست )					əlləşdirilmə
بوسیله دست بررسی شدن ، کنترل شدن ، بهم خوردن				əlləşdirilmək
دست کشی ، کنترل بوسیله دست ، بهم زنی					əlləşdirmə
بوسیله دست بررسی کردن ، بر هم زدن ، کنترل کردن					əlləşdirmək
تلاش ، سعی ، مجادله					əlləşmə
تلاش کردن ، سعی کردن ، مجادله کردن					əlləşmək
تماس دستی ، بررسی دستی ، نوازش					əllətmə
بوسیله دست تماس گرفتن ، بررسی کردن ، دست کشیدن ، کنترل کردن ، نوازش کردن					əllətmək
پنجاه ، عدد 50 ، دارای دست و پنجه ، لایق ، زرنگ ، دارای دارو دسته					əlli
زرنگ ، زنده ، دست و پا دار					əlli-ayaqlı
دستکش ، دستگیره ، لبه		əllik	پنجاه گرمی		əlliqramlıq
پنجاه مناتی ، به ارزش پنجاه منات ، پنجاه مناتی ، 50 واحدی ، مناسب پنجاه					əllilik
پنجاهمین		əllinci	پنجاه مناتی		əllimanatlıq
نام یکی از بازیهای کودکان					əlməndə
بی دست ، عاجز ، بیچاره					əlsiz
عاجز ، نیازمند ، محتاج ، بی دست و پا				əlsiz-ayaqsız
دست و رو		əl-üz	هندبال ، توپ دستی		əltopu
دستشوئی ، ظرف آب مخصوص دستشوئی			əlüzyuyan	حوله ، دستمال	əlüzsilən
مناسب ، مفید		əlverişli	ممکن ، مفید		əlverən
غیر ممکن وغیر مفید بودن،بی فایده		əlverişsiz	ممکن و مفید بودن		əlverişlilik
غیر ممکن و غیر مفید بودن ، بی فایده بودن					əlverişsizlik
دست نوشته ، نوشته شده بوسیله دست ،آثار دستی					əlyazısı
دست نوشته ، نوشته شده بوسیله دست ،آثار دستی					əlyazması
مشکل ، دوردست ، مرتفع ، بلند ، دور از دسترس					əlyetməz
پستاندار ، سینه دار		əmcəkli	پستان ، سینه ، شیردان		əmcək
پرورش یابی ، شیر خواری ، تغدیه					əmdirilmə
شیر خوردن ، تغذیه شدن ، مکیده شدن					əmdirilmək
شیر دهی ، انجام عمل ، مکیدن					əmdirmə
شیر دادن ، شیر خوراندن ، عمل مکش را انجام دادن					əmdirmək
همکار ، هم پیشه		əməkdaş	سعی ، زحمت ، فعالیت		əmək
فعال ، زحمتکش ، تلاشگر ، بازنشسته ، از کار افتاده					əməkçi
تلاشگری ، کارگری ، زحمتکش بودن ، بازنشستگی					əməkçilik
همکاری ، هم پیشگی ، در یک مکان و شرایط کردن					əməkdaşlıq
پنیرک		əməköməçi	واحد مزد روزانه		əməkgün
زحمتکش ، فعال ، کار دوست					əməksevən
کاردوستی ، طرفدار زحمت و تلاش بودن				əməksevənlik
تلاشگر ، فعال					əməksevər
کار دوستی ، فعال و تلاشگربودن ، زحمتکشی				əməksevərlik
بدون زحمت و تلاش ، بدون سعی و کوشش					əməksiz
لایق ، زیبا ، حسابی ، درست ، صحیح ، رضایت بخش					əməlli
کاملاً خوب ، درست و حسابی ، مفید و اساسی				əməlli-başlı
بصورت صحیح و مفید و اساسی					əməllicə
بچه ای که در نتیجه نخوردن شیر مادر ضعیف و لاغر شده ، ترسو ، عاجز، بی دست و پا					əməzək
بخش پیشین و میانی کاسه سر					əmgək
برادر پدر ، هر یک از برادران که شیر یک مادر را خورده اند ( نسبت به فرزندان هر یک از آنها ) ، عمو					əmi
خانم عمو ، لقبی به عنوان حرمت واحترام برای زنان			əmicanı	زن عمو	əmiarvadı
عروس عمو	əmigəlini	زن عمو	əmidostu	مکنده ، شیرخوار	əmici
ضعیف و معیوب شده در اثر مکیدن زیاد			əmik	دختر عمو	əmiqızı
پسر عمو		əmioğlu	مکیده شدگی ، شیر دهی		əmilmə
مکیده شدن ، شیر دادن ، خالی شدن ( از شیر و غیره )					əmilmək
رها و آزاد شدگی برای شیر خواری		əmişdirilmə	مکش و طرز شیرخواری		əmiş
برای خوردن شیر و گرفتن پستان مادر آزاد شدن				əmişdirilmək
شیردهی ، تغذیه					əmişdirmə
بره ها را برای خوردن شیرمادر آزاد کردن ، شیر دادن ، تغذیه کردن ، وابسته کردن				əmişdirmək
شیرخواری و تغذیه بره ها بطور دسته جمعی					əmişmə
شیر خوردن بره ها بصورت دسته جمعی					əmişmək
شیردادن ، شیر خوراندن غذا دادن			əmizmək	عمو زاده	əmiuşağı
تغذیه شدن ، شیر خوردن ، پستان گرفتن				əmizdirilmək
شیردادن ، شیر خوراندن ، تغدیه کردن				əmizdirmək
شیر دادن ، برای شیر خوردن مجبور کردن و یا اجازه دادن				əmizdirtmək
شیر خوار ، بره و بزغاله ای که علف خوردن را شروع کرده لاکن از شیرمادر نیز تغذیه می کند					əmlik
کسانی که از یک مادر شیرخورده اند ، خواهر پدر ، عمه ، خاله ، مکش ، شیرخواری					əmmə
پستانک	əmzik	مکیدن ،شیر خوردن			əmmək
بصورت سینه و پستانک در آمدن ، پستانک خوردن				əmzikləmək
علامت برتری و شدت است		ən	بچه دار ، پستانک دار		əmzikli
زیر و رو		əndər-döndər		بیهوده ، بیجا	əndə-məndə
بطور یکجا و سریع فرو ریختن ، سرنگون شدن			əndərilmək	فرو ریزی سریع و آنی	əndərilmə
فرو ریزی و سرنگون سازی سریع و آنی					əndərmə
بطور سریع و یکجا ریختن ، سرنگون کردن					əndərmək
اسب سواری ، اسب باری ، مهر و علامت گوش حیوان ، فک پایین					ənək
زیر فک پایین ، زیر چانه		əngaltı	چانه ، فک پایین		əng
نژاد و نسل قبلی و کنونی					əngəbəngə
میله آهنی دارای سر پهن		əngəduş	لوله و شیر آب انبار		əngəc
حضور و ظهور خودسرانه ، مانع ، مزاحم ، انگل					əngəl
ممانعت کردن ، مزاحمت کردن ، ضعیف شدن					əngəlləmək
بدون ممانعت و انگل ، سالم و قوی		əngəlsiz	دارای انگل و مزاحم		əngəlli
حراف ، پر گو	əngiboş	لگن و طبق سفالی	əngənək	بسیار مشکل	əngəl-uzar
وسعت ، گستردگی		ənginlik	وسیع ، باز ، گسترده		əngin
بچه حیوان درنده ، پیاده شده ، افتاده					ənik
سرخاب دار		ənlikli	سرخاب		ənlik
آرایش کرده ، سرخاب و سفیداب زده				ənlikli- kirşanlı
بدگل ، چرکین ، انتر ، بوزینه		əntər	ناراحتی و تورم طحال		ənöv
نوعی درخت جنگلی و نیز کوهستانی که در پوست آن ماده پیوندی وجود دارد					əppəkli
پوسیدن ، خسته شدن ، از هم پاشیدن		əprimək	پوسیدگی ، از هم پاشیدگی		əprimə
شوهر قانونی زن ، جوانمرد ، شجاع ، شریف			ər	پوسیده ، خسته	əprimiş
نام یکی از مقامات موسیقی کلاسیک آزربایجان					əraq

منبع :

1- فرهنگ تركي - فارسي داشقين نوشته علي حسين زاده ( داشقين ) انتشارات اختر تبريز